MMO’dan araç muayene sisteminde değişiklik talebi

TMMOB Makina Mühendisleri Odası (MMO) Bursa Şubesi, Türkiye’de can ve mal güvenliğini doğrudan tehdit eden araç muayene sistemine ilişkin kapsamlı bir teknik analiz ve basın açıklaması yayımladı. MMO Bursa Şubesi Yönetim Kurulu Başkanı Murat Korkut imzasını taşıyan açıklamada; 2025 yılında trafik kazalarında hayatını kaybedenlerin sayısının 6 bin 35 kişiye ulaştığı hatırlatılarak, milyon nüfus başına düşen ölüm oranlarında Türkiye’nin Avrupa ortalamasının çok üzerine çıktığı vurgulandı.

Açıklama şöyle;

“Araç muayene istasyonlarının kuruluş amacı; bakımsız araç parkı, yola elverişlilik denetimi teknik mevzuatına göre Basit, Çabuk ve Ucuz ana prensibine uygun olarak başlamış, uygunsuz araçların tespiti ve iyileştirmeleriyle önemli katkılar sağlanmıştır. Buna rağmen 2025’te ülkemizde trafik kazalarında hayatını kaybedenlerin sayısı 6 bin 35 kişiye ulaşarak milyon nüfus başına düşen ölümde ülkemizi 70,7 kişi ile Avrupa ortalamasının çok üzerine çıkarmıştır. Bu trajik durum mevcut araç muayene sistemi dâhil trafik güvenliği politikalarının yetersizliğini ve eksikliğini göstermektedir.

Karayolu güvenliğinin sağlanması amacıyla 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu’nun 8’inci ve 34’üncü maddelerinde belirtilen motorlu ve motorsuz araçların 35’inci maddede belirtilen muayenesini yapacak olan gerçek veya tüzel kişilere ait muayene istasyonları, 2007 yılında AB geçerli mevzuatı 96/96 /EC (RG25592 23.09.2004) muayene şartları uygulanması şartıyla özelleştirilmiştir. 06.01.2021 tarihli 31356 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Araç Muayene İstasyonlarının Açılması, İşletilmesi ve Araç Muayenesi Hakkında Yönetmeliğin temel amacı, AB 2050 yılı hedefleri doğrultusunda karayolunda seyreden motorlu ve motorsuz araçların teknik muayenelerini daha etkin ve sağlıklı bir şekilde yapmak, karayolu trafik güvenliğini sağlamak olarak ifade edilmiştir.

Odamız araç muayene hizmetinin özelleştirilmesine karşı hukuk mücadelesini yıllardır sürdürmektedir. 2004-2007 yılları arasında açtığımız altı ayrı dava sonucunda Danıştay tarafından yürütmeyi durdurma kararları verilmiş, ancak yargı süreçleri tamamlanmadan, devir sözleşmesi imzalanmış ve araç muayenesi TÜVTÜRK’e devredilmiştir. Yeni özelleştirme ihalesi de 24.02.2025 tarihinde yapılmış, ihaleyi MOI Ortak Girişim Grubu (TURKA Araç Muayene İstasyonları Yapım ve İşletim A.Ş.) kazanmıştır, imtiyaz sözleşmesinin imzalanması öncesi süreç devam etmektedir. Ancak yaşanan sorunlar geçmişte yapılan hataların tekrarlandığını göstermektedir. Aşağıda detaylarıyla belirteceğimiz üzere Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, araç muayene mevzuatını can ve mal emniyetini sağlamak için gelişen teknoloji ve uluslararası uygulamalara uygun olarak yenilemeli ve acilen uygulamaya sokmalıdır. Kusurlar tablosu, muayene şartları vb. bilgiler kamuoyu ile paylaşılmalıdır.

Gelişen teknolojiler kapsamında 25.01.2012’de yayımlanan ve 01.01.2016’da yeni araçlar için 661/2009/EC genel Güvenlik Mevzuatı (GSR1) kapsamında devreye alınan ESP, AEBS, LDW ve e-Call gibi yeni ve (GSR2) 2019/2144/EC kapsamındaki ekipmanların uygunluk kontrolü için; araç üstü arıza tespit cihazı (OBD On Board Diagnostik) test düzenekleri kullanılmadığından bu yardımcı güvenlik ve sürüş sistemleri kontrol edilememektedir.

Otobüslerde ve kamyonlarda hız limitörlerine yapılan müdahaleler, Takograf sensörlerine yapılan müdahaleler, Adblue Emülatörü takılması, Elektrik sistemlerine yapılan müdahaleler, Tır Park Freni Kontrolü, Yüklü Fren testleri gibi önemli kontroller özelleştirmenin yapıldığı 2007 yılından bugüne kadar yeterli cihaz/ekipman olmaması nedeniyle yapılamamakta ve istenmeyen büyük kazalarla karşılaşılmaktadır. Halbuki Tır Park Freni Kontrolleri ile Yüklü Fren Testlerinin yapılması gerekirdi. Avrupa Birliği (AB) ülkelerinde yoğun trafik akışındaki yüklü ağır taşıt kazalarının önlenmesi için Yüklü Fren Testi Simülasyonları veya Basit Dingil Yükleme metotları uygulanmakta, bu tedbirlerle olası kazalar önlenmektedir.

AB ülkelerinde yürürlükte bulunan 2014/45/EC sayılı mevzuat kapsamında, OBD (Araç İçi Teşhis Sistemi) cihazlarının kullanımı zorunlu hale getirilmiştir. Bu sistemler egzoz emisyonlarından fren sistemine, hava yastıklarından motor arızalarına kadar birçok veriyi elektronik olarak analiz etmektedir. Türkiye’de ise 2026 yılı itibarıyla araç muayenelerinde hâlâ OBD cihazı kullanılmamaktadır. Elektronik uyarı sistemlerini dahi okuyamayan bir muayene altyapısının güvenli bir denetim yaptığı söylenemez. Bu durum yalnızca teknik bir eksiklik değil, aynı zamanda ciddi bir can güvenliği sorunudur.

1/95 Ortaklık Konseyi kararının 8. ve 11. maddeleri Türkiye’nin teknik mevzuatını AB ile uyumlu hale getirmesini zorunlu kılmakta ve “Teknik Engellerin Kaldırılması” başlığı altında AB ile uyumluluğu tanımlamaktadır. Türkiye’nin AB uyum sürecindeki taahhütleri ve Araç Tip Onay mevzuatı ile bütünlük sağlaması gerekmektedir. Araçların teknik uygunluk ve emisyon standartlarının ilgili AB Direktifi 96/96/EC’nin yerine 2014/45/EU ile güncellenerek uygulamaya alınması yoluyla yukarıda bahsi geçen kontrollerin ve ileri teknolojik sürüş destek sistemlerinin, elektrikli araçların kontrollerinin yapılması karayolu güvenliğinin artırılmasını sağlayabilecektir.

Bugün gelinen noktada araç muayene sisteminin yalnızca idari değil teknik açıdan da kapsamlı biçimde yeniden ele alınması zorunludur. Bu kapsamda;

• Araç muayene hizmeti ticari bir rant alanı olarak değil, doğrudan can ve mal güvenliğini ilgilendiren stratejik bir kamu hizmeti olarak değerlendirilmelidir.
• Şeffaf, bilimsel ve kamu yararını esas alan yeni bir araç muayene sistemi kurulmalıdır.
• 2007 yılında yapılan yanlış tekrar edilmemeli, yargı süreçleri tamamlanmadan yeni devir sözleşmeleri imzalanmamalıdır.
• Halkın can ve mal güvenliği için AB teknik mevzuatına uyum gerekliliği ihale süreçlerine bakılmaksızın sağlanmalı, mevcut sistem uluslararası standartlara uygun hale getirilmelidir. AB’de güncellenmekte olan yeni araç muayene teknik mevzuatı taslağı COM(2025) Final yakından takip edilmeli, mevzuat buna göre yeniden düzenlenmeli ve önümüzdeki süreçte yürürlüğe girecek tüm teknik yeniliklere göre güncellenmelidir.
• Yol kenarı denetimlerini düzenleyen 2014/47/EC mevzuatı Türkiye’de de yayımlanmalı ve güncel standartlara uygun şekilde uygulanmalıdır.
• 2014/45/EC sayılı AB mevzuatı eksiksiz biçimde uygulamaya alınmalıdır. Kusurlar tablosu, MARTEK tarafından yılda en az iki kez güncellenmeli; gelişen araç teknolojileri ve yeni güvenlik riskleri sisteme düzenli olarak yansıtılmalıdır. Kusurlar tablosunda yer almayan; hız limitörü iptali, AdBlue emülatörü kullanımı, EGR vanası iptali gibi ağır kusur niteliğindeki teknik müdahalelerin denetimi mutlaka yapılmalıdır.
• Muayene sürecine ilişkin mevzuat; araç teknolojisi ve güvenlik tertibatlarına dair yeni gelişmeler (bataryalı ve yakıt hücreli elektrik araçlar, hibrit araçlar, güvenlik şartları) dikkate alınarak, yangın algılama ve söndürme sistemleri, ağır taşıtlar için fren testleri de dahil olmak üzere “Trafikte Sıfır Ölüm Hedefi”ni destekleyecek şekilde uluslararası şartname ve uygulamalara göre güncellenmelidir.
• Piyasa Denetimi ve Gözetimi faaliyetini kamu kurumu niteliğindeki bağımsız kuruluşlar tarafından yapılmasına yönelik denetim prosedürü oluşturulmalı ve kamuoyuna duyurulmalıdır
• Mevcut cihaz ve ekipman yetersizlikleri giderilmeli, özellikle ticari araçlarda Yüklü Fren Testleri etkin şekilde uygulanmalıdır.
• Yeni bir mevzuat düzenlemesi ile ticari araçların periyodik bakım, enerji tasarrufu, sürücü eğitimi, güvenli bakım ve parça kullanımı gibi konularda Makina Mühendisleri Odası tarafından eğitilerek sertifika almış “Araç Teknik Denetim Mühendisleri”ne denetim yetkisi verilmeli ve ticari araçlar iki muayene arasında en az üç defa özel olarak kamusal denetimden geçirilmelidir.
• Ağır taşıtlar için Almanya’daki SP gibi ek bir teknik denetim yapılmalıdır. Almanya’da ve AB ülkelerinin çoğunda otobüsler yılda üç defa, kamyonlar yılda bir defa olmak üzere, araç muayene periyodunun dışında ve belgeli uzman makina mühendisleri tarafından ara denetime tabi tutulmaktadır. Ülkemizde de benzer bir düzenlemeye acil ihtiyaç bulunmaktadır.

Tüm yetkilileri bu çerçevede trafik güvenliği ve kamu sağlığı adına gerekli adımları atmaya davet ediyoruz.

Ayrıca sormadan edemiyoruz: Araç Muayene hizmetinin özelleştirilmesinin gerekçelerinden biri, trafikte can ve mal güvenliği konusunda fayda yaratacağı idi, yıllar itibarıyla bu iddia karşılık buldu mu?

Tekrar ediyoruz: Denetim kamusal bir görevdir, halkın can ve mal güvenliği piyasanın insafına bırakılamaz. İktidarı kamusal görevini yapmaya, insanlarımızın can ve mal güvenliğini riske atacak adımlar atmamaya ve mevzuatı uluslararası kriterlere uygun hale getirmeye davet ediyoruz. Odamız araçlara yönelik süreç ve denetimlerin parçası olmaya hazırdır, TMMOB Makina Mühendisleri Odası olarak bu alanda her türlü görev almaya ve gerekli düzenlemelere katkıda bulunmaya hazır olduğumuzu ifade ederiz.”